MILLE E UN NURAGHE
Dal cuore dellAnglona verso lEuropa
Pérfugas
>
ITALIANO
> SARDU
>
Perfugas.
Situato in provincia di Sassari, il comune conta 2.484 abitanti
(cens. 2001) che in gran parte resiedono nel capoluogo mentre
circa il 15% risiede nell’agro (frazioni Lumbàldu,
Sas Tanchittas, Falzìttu, Campos d’Ùlimu,
Mudditonàlza, Sa Contra, Sas Contrèddas e nuclei
minori). Il territorio ha una superficie di 60,2 kmq. Il capoluogo
comunale dista 15 km. dal mare (Golfo dell’Asinara),
45 da Sassari, 70 km. da Olbia e Porto Torres, 80 km. da Alghero,
230 km. da Cagliari.
Perfugas è sede della II Comunità Montana della
Sardegna, di enti regionali (Ersat, Etfas) e di altri organismi
pubblici e privati. La sanità fa riferimento a un poliambulatorio
zonale, a una farmacia e a un’organizzazione volontaria
di pronto soccorso (A.V.I.S.) collegata col servizio 118.
Nel capoluogo, nel quale funziona un ambulatorio pediatrico
ed esercitano diversi medici specialisti, ha sede una condotta
veterinaria. Sono presenti tutti i gradi dell’istruzione
obbligatoria (2 scuole materne, scuola elementare e media)
e un istituto d’istruzione superiore. Grazie alla ricchezza
di testimonianze archeologiche, Perfugas ospita una sede staccata
della Soprintendenza Archeologica per le province di Sassari
e Nuoro e un Museo
Civico Archeologico-Paleobotanico .
L’ospitalità e la ristorazione possono contare
su un albergo, una pensione e alcuni ristoranti, pizzerie
e rosticcerie. Nei dintorni, inoltre, sono attivi alcuni esercizi
agrituristici.
Il culto viene praticato nella chiesa parrocchiale di S.
Maria degli Angeli che ospita una sezione del Museo
Diocesano di Arte Sacra col grandioso retablo
cinquecentesco di San Giorgio. Sono officiate anche
le chiese della Santa
Croce , S.
Giovanni, la cappella di Mater Purissima e le chiese
rurali di Santa Vittoria, Sant’Anna (Lumbaldu) e Sant’Antonio
(Sa Contra).
Il capoluogo è ricco di servizi commerciali (supermercati,
materiali edili, calzature, mobili, abbigliamento) che ne
fanno un punto di riferimento per il territorio circostante.
>
Antichità. Lungo tutto il lato orientale
il territorio è delimitato dal medio corso del fiume
Coghinas che lo separa dalla Gallura e nel quale confluiscono
i torrenti Silanos, ’Anzos e Battàna, i quali
nel corso del tempo formarono il fondo alluvionale della valle
dominata dall’abitato. Perfugas confina con i comuni
di Erula, Chiaramonti, Martis, Laerru, Bulzi e S. Maria Coghinas;
ad est confina anche con i comuni galluresi di Bortigiadas
e Tempio.
In antico la valle interna formava un vasto bacino lacustre
al quale si devono i resti della cosiddetta "Foresta
pietrificata" dell’Anglona che emergono
dal sottosuolo specialmente in località S’Attàlza
e in altri siti. Lungo il corso del torrente Battàna
quasi trent’anni fa furono ritrovate le testimonianze
del primo insediamento umano in Sardegna (Paleolitico inferiore)
che risalgono a un periodo compreso fra 150.000 e 500.000
anni orsono. Altri siti nei dintorni (Pantallinu, Codróvulos)
hanno restituito importanti reperti.
La testimonianze della presenza umana in età preistorica
sono completate da alcuni insediamenti che risalgono al Neolitico
(Contra Aguda) che in alcuni casi assumono forma monumentale
(circoli megalitici di Concas, dolmen di Su Lione). Le sepolture
ipogee (domus de janas), oltre ad alcuni esemplari di notevole
interesse (Domus dell’Ariete, loc. Su Solianu), offrono
un sepolcreto di vaste dimensioni (Niedda).
Nel II millennio a.C. il territorio fu interessato da numerosi
insediamenti nuragici. Si conservano i resti di una cinquantina
di nuraghi fra i quali sono da ricordare quelli a pianta complessa
(Tettinòsa, Ruju Anzos, Meju, Crabiles, Cobeltu, Niedda,
Majore), alcuni edifici monotorre (Ruju, San Giorgio, Canu,
Sa Ruinosa, Modditonalza) e lo pseudonuraghe Filiziu.
Nella località Niedda sorge una fonte sacra in tufite
grigia. Numerose sono anche le “tombe di giganti”
(Su Paladinu, Puzzu Canu, Sas Luzanas, Pubuliòsa).
I resti di alcuni villaggi fanno corona ai nuraghi Crabiles,
Meju, Niedda e altri. I reperti più interessanti del
periodo si conservano nel locale Museo Archeologico-Paleobotanico.
>
L’abitato.
Al centro dell’abitato è inserito un pregevole
templio a pozzo realizzato con blocchi calcarei, databile
agli ultimi secoli del II millennio a.C. (predio Canopoli).
Esso sorgeva nel contesto di un insediamento protosardo che
fa di Pérfugas uno dei pochissimi insediamenti dotati
di un “centro preistorico”.
Dell’età romana sono da ricordare gli avanzi
di un ponte a sette arcate e tratti di strada lungo gli antichi
tracciati che univano le città di Tibula, Olbia e Carales.
Alcuni reperti, costituiti da epigrafi e miliari, sono custoditi
nel museo locale. Vi sono alcuni che collocano in corrispondenza
di Pérfugas l’antico insediamento di Ericium
che probabilmente sorgeva in località Monterennu. In
realtà il toponimo Pérfugas corrisponde al latino
pérfugae ‘fuggiaschi, profughi, immigrati’,
significato perfettamente aderente all’odierno blasone
accudìdos ‘immigrati’, ‘accorsi’
e al suo peggiorativo accudidìtzos ‘raccogliticci’
che è da collegare all’antica popolazione protosarda
dei Bàlari, un tempo stanziata proprio in Anglona e
nel confinante Monteacuto.
I rioni storici dell’abitato insistono su preesistenze
medioevali tra le quali i documenti e la tradizione ricordano
una torre trecentesca (Sa Turre) appartenuta a Percival Doria,
signore dell’Anglona; un’altra torre di minori
dimensioni detta Sa Turritta e un complesso edilizio che viene
ricordato come Palattu de sos Doria ‘Palazzo dei Doria’.
Tra le emergenze più significative è da ricordare
il Palazzo del Capitolo (secc. XVI-XVII) che fronteggia la
chiesa parrocchiale.
>
Le chiese dell’abitato.
Presso il limite orientale dell’abitato sorge l’antica
parrocchiale di S.
Maria de Foras, chiesa romanica originariamente
mononavata restaurata di recente. La sua costruzione è
attestata da un’epigrafe del 1160. Di particolare pregio
è il monumentale portale dicromo, costruito con blocchi
bianchi e rossi disposti a scacchiera, che è il più
antico dell’isola. Da questa chiesa proviene l’altare
ligneo del 1750 attualmente collocato nel presbiterio della
chiesa parrocchiale.
Una tradizione locale tramanda che il nucleo originario dell’odierna
parrocchiale intitolata a S.
Maria degli Angeli - composto dal presbiterio e
dalle due cappelle laterali - rimonti al periodo della signoria
doriana sull’Anglona (1284-1409). La relativa antichità
del nucleo originario della parrocchiale parrebbe confermata
dall’esistenza, sotto il pavimento che precede il presbiterio,
di una cripta funeraria a doppia volta. Le fattezze attuali
dell’edificio consentono di collocarne la costruzione
o la ricostruzione tra la seconda metà del ’500
e gli inizi del ’600. I quinque libri conservati nella
sacrestia attestano che durante il Seicento la chiesa era
già divenuta parrocchiale in sostituzione di S. Maria
de Foras. Verso la fine del Settecento fu realizzato il campanile,
per la costruzione del quale vennero reimpiegati i materiali
di una delle due torri medioevali.
Del Seicento è la chiesa intitolata alla Santa Croce,
situata nella via Garibaldi. Più recente è la
chiesetta dedicata a S. Giovanni, dalla quale prende nome
l’omonimo quartiere sorto durante gli ultimi cinquant’anni.
Nel rione di Montiju, annessa a un ricovero gestito da religiose,
sorge una moderna cappella intitolata alla Mater Purissima.
S.
Vittoria de su Sassu. Nell’agro sorge la chiesetta romanica
di Santa Vittoria de su Sassu che fu consacrata nel 1120 e
che alcuni confondono con la S. Vittoria di Gavazana, titolo
che appartenne all’antica parrocchiale del villaggio
di Gavazàna o Battàna che un tempo sorgeva tra
Perfugas e Laerru.
Già situata nel territorio di Banzos, dopo l’abbandono
di questo villaggio la chiesetta divenne il riferimento cultuale
per gli abitanti dell’altopiano del Sassu che lentamente
si ripopolò con immigrati di origine corsa provenienti
dalla Gallura.
Il titolo di S. Vittoria del Sassu si rileva in una targa
lignea del 1836 affissa all'interno della chiesa. Per un caso
assai fortunato di questa chiesetta si conservano entrambi
i documenti relativi alla consacrazione, avvenuta il 3 aprile
1120, e a una successiva riconsacrazione (3 aprile 1329).
Il primo dei due documenti, una pergamena in scrittura carolina,
è il più antico che si conservi in Sardegna.
Da entrambi i documenti risulta che il monumento era cointitolato
a S. Benedetto e S. Nicola, dati che ricordano, da un lato,
il primo vescovo di Ampurias e, dall’altro, il fondatore
della regola monastica alla quale forse risale la notizia
tradizionale di un insediamento monastico; quest’ultimo
è testimoniato anche da un fondo attiguo alla chiesa,
detto ancora oggi Vignali di li Frati.
A livello archeologico numerosi conci squadrati di fattura
medievale, provenienti dallo spoglio di edifici ora scomparsi,
sono stati riutilizzati nella costruzione della cosiddetta
Casa di l'eremitanu. Alcune tegole embrici di fattura medievale
coprono tuttora la casetta del forno.
All’esterno dell’abside si osserva un’epigrafe
che rappresenta la più antica documentazione della
lingua corsa in Sardegna (sec. XV). Poco distante sorge un
antico cimitero a fossa comune, detto localmente Lu Ciappittu.
S.
Giorgio Martire. La chiesa di S. Giorgio Martire sorge a poco
più di un chilometro dall’abitato in direzione
Nord. Fino al sec. XIX era più conosciuta col titolo
di S. Giorgio de Ledda che alcuni attribuivano a un presunto
villaggio che sarebbe esistito nella località; in realtà
il titolo riflette quello del patrono della Catalogna, il
megalomartire Sant Jordi de Lydda.
Costruita in posizione panoramica, la chiesa fronteggia un
nuraghe omonimo che svetta sull’opposto ciglio di una
forra. Edificata entro il primo quarto del ’500, fu
consacrata quasi certamente il 30 agosto 1528. Nel secolo
scorso fu dichiarata monumento nazionale. Lungo il perimetro
della corte che la racchiude si osservano le rovine di una
serie di fabbricati che per alcuni secoli ospitarono un piccolo
insediamento formato da una decina di famiglie pastorali dedite
alla conduzione degli armenti del santuario. Nel Seicento
il santuario assurse a fama regionale per i molti miracoli
del titolare sugli indemoniati. Dopo la metà dell’Ottocento
le costruzioni della corte cominciarono a rovinare; qualche
tempo dopo nacque la leggenda di un convento mai esistito.
All’interno della chiesa, caratterizzato da un’ampia
navata racchiusa da eleganti arconi, spiccava il monumentale
retablo ‘polittico’ cinquecentesco attribuito
a un Maestro di Perfugas e articolato in 23 grandi tavole
oltre ad altre 23 di minori dimensioni che rappresentano il
ciclo della vita del Cristo, i santi titolari della chiesa
(S. Giorgio) e della provincia ecclesiastica (S. Gavino) cui
fanno corona figure di santi e di alti dignitari. Attualmente
il retablo è custodito nella chiesa parrocchiale mentre
nel santuario è stata collocata una gigantografia.
Ai lati del presbiterio sorgono due altari architettonici
dedicati a S. Margherita e a S. Pancrazio. Il santo titolare
si festeggia nella ricorrenza annuale (23 aprile) e il Lunedì
dell’Angelo. Nei documenti resta testimonianza di grandi
onoranze che si tenevano nell’anniversario della consacrazione
(30 agosto) e che prevedevano anche una fiera e una spericolata
àrdia.
>
Niedda e l’antico villaggio di Banzos.
Il territorio del villaggio di Banzos comprendeva tutta la
parte meridionale dell’attuale territorio di Perfugas
e l’odierno comune di Erula. L’abitato fu abbandonato
nella prima metà del Quattrocento. Il suo nome deriva
dal tardo latino balneum ‘sorgente termale’ e
sembra doversi alla presenza di fonti di acque calde di cui
è ricco il sottosuolo della piana di Perfugas. Non
va escluso che il toponimo sia insorto dalla presenza della
vicina fonte sacra, datata intorno al IX sec. a.C., che un
tempo forse conobbe un uso terapeutico delle acque.
L’insediamento medioevale è attestato in un’area
che comprende le località di Nièdda,
Piscobìa, Sa tanca de s’Ispìridu Santu
e Muru de Preìderos.
L’abitato aveva un’estensione notevole; si ha
notizia della passata esistenza di numerose chiese. Di alcune
di esse oggi restano ancora delle rovine. Quella dedicata
allo Spirito Santo fu officiata fino a sessanta anni fa ma
attualmente è diroccata. Le altre chiese del villaggio
erano intitolate a S. Nicola e S. Maria de Interrios, detta
anche Nostra Signora de ’Anzos. Nella limitrofa località
di Niedda, inoltre, sorgevano le chiese di S. Andrea e S.
Giorgio Vescovo, più nota come Santu Jolzi de ’Anzos.
Più decentrate rispetto al villaggio erano S. Pietro
Puligosu; un’altra chiesa dedicata allo Spirito Santo
sorgeva in località di Badde ’Inzas; a circa
tre chilometri, infine, era ubicata la romanica S. Vittoria
de su Sassu, tuttora officiata.
La cospicuità e l’estensione delle rovine è
all’origine di una fantasiosa leggenda che tramanda
l’antica esistenza di una città detta Tattari
Mannu (‘Sassari grande’). In realtà una
parte delle rovine spetta a un vasto insediamento nuragico
nel contesto del quale spiccano un nuraghe, una fonte sacra
e altre costruzioni. L’insediamento, che fu riutilizzato
in età romana, sorgeva a sua volta a fianco di una
necropoli a domus de janas risalente al Neolitico, la quale
si articola in una decina di nuclei sepolcrali.
Testi
di Mauro Maxia
>
Come Arrivare a Perfugas
SARDU
>
Perfugas.
Postu in sa provintzia de Tàttari, faghet 2.484 abitantes
(cens. 2001) chi pro su pius istan in sa bidda; unu 15% istat
in sas cussorzas de Su Sassu (fratziones de Lumbàldu,
Sas Tanchittas, Falzìttu, Campos d’Ùlimu,
Modditonàlza, Sa Contra, Sas Contrèddas e paritzos
istatzos). Su territoriu s’isterret subra a 60,2 kmq.
Sa bidda est a 15 km. dae su mare, 45 dae Tàttari,
70 km. dae Olbia e Portu Turre, 80 km. dae S’Alighera,
230 km. dae Cagliari.
In Perfugas b’est sa sede de sa II Comunidade Montana
de Sardigna, de entes regionales (Ersat, Etfas) e de àtteros
uffiscios pùbblicos e privados. Sa sanidade faghet
cabu a unu poliambulatoriu, a una buttica e a unu sotziu de
prontu succursu (A.V.I.S.) ligadu a su servitziu 118. In sa
bidda b’at un’ambulatoriu de pediatria, istudios
de méigos ispecialistas e ambulatorios de veterinaria.
Bi sunt tottu sos grados de s’iscola de s’óbbligu
(2 iscolas maternas, iscolas elementare e media) e un’iscola
superiore. Essende riccu de antighidades, Pérfugas
tenet una sede istaccada de sa Soprintendentzia Archeológica
de sas provintzias de Tàttari e Nùoro e unu
Museu
Archeologicu e Paleobotànicu.
S’ospitalidade si fundat subra un’ostera de 2^
categoria, un’ostera pius minore e àtteros locales
de recreu (pizzerias, rosticcerias). A pagu trettu dai sa
bidda s’agattan paritzos agriturismos.
Sas pràtigas ispirituales si faghen in sa cheja manna,
intitulada a Nostra
Signora de sos Anghelos, ue b’at una setzione
de su Museu Diocesanu de Arte Sacra cun su retàulu
de Santu Jolzi. Atteras chejas minores sun cussas
de Santa
Rughe , Santu
Juanne, sa cappella de Mater Purissima e sas chejas
de Santa Vittoria, Sant’Anna (Lumbaldu) e Sant’Antoni
(Sa Contra).
Pérfugas est una bidda cummerciale (supermercados,
materiales ediles, caltzaduras, mobiles, bestimentas) a ue
abbojan sos de Anglona e de atterùe.
>
Antighidades. Pérfugas faghet làcana
cun sos comunes de Erula, Tzaramonte, Martis, Laerru, Bultzi
e S. Maria de Coghinas. A s’ala de Gaddura su territoriu
est serradu dae su Riu Mannu chi lu partit dae sos comunes
de Bultijadas e Tempiu e chi retzit sos rios de Silanis, de
’Anzos e de Battàna chi, in su tempus, ant formadu
su campu ch’est a pes de sa bidda.
In s’antighidade sa badde de intro de s’Anglona
formaiat unu lagu mannu meda ue, cun su tempus, s’est
formada cussa chi oe li naran"Foresta
appedrada de s'Anglona" . Medas truncos fóssiles
si poden bìdere in S’Attalza e in àtteros
logos. In s’oru de su riu de Battàna como trint’annos
s’agattein sas proas de sos primos ómines in
Sardigna (Paleolìticu inferiore) chi sos istudiados
ponen intro de 150.000 e 500.000 annos. In àtteros
logos puru (Pantallinu, Codróvulos) sun torrados a
pizu materiales importantes meda.
De sa presentzia de s’ómine in sa preistoria
restan tzertos biddalzos antigos chi pertoccan a su Neolìticu
(Contra Aguda) e chi in calchi logu lean forma de monumentu
(cìrculos megalìticos de Concas, dolmen de Su
Lione). B’at sepulturas importantes comente sa Tumba
a conca de Beccu (Su Solianu) e unu campusantu de domos de
fadas in Niedda.
In su II millenniu innantis de Cristos si fraighein medas
nuraghes. Oe e tottu si poden bider sas ruinas de pius de
chimbanta nuraghes; in mesu ai custos si nde distinghet tzertos
chi tenen pius de una turre (Tettinòsa, Ruju Anzos,
Meju, Crabiles, Cobeltu, Niedda, Majore), àtteros a
una turre (Ruju, Santu Jolzi, Canu, Sa Ruinosa, Modditonalza)
e unu “a corridoio” (nuraghe Filiziu de Campos
d’Ùlimu).
In Niedda b’at una funtana sacra fraigada cun contones
canos bogados cue accurtzu. S’agattan meda “tumbas
de gigantes” (Su Paladinu, Putzu Canu, Sas Luzanas,
Pubuliòsa). Tzertos nuraghes (Crabiles, Meju, Niedda
e àtteros) sun inghiriados dae ruinas de fraigos de
su matessi tempus. Sos trastos pius importantes sun arribados
in su Museu Archeológicu e Paleobotànicu perfughesu.
>
Sa bidda. In mesu a sa bidda b’at unu
puttu sacru de sos pius décchidos de Sardigna, fraigadu
cun contones battidos dae Laerru a ultimera de su II millenniu
i.C. Custu puttu s’agattaìat in mesu a una bidda
antiga chi faghet de Pérfugas unu de sos pagos logos
ue b’eppet unu “centru preistóricu”.
De s’edade romana sun de ammentare sas ruinas de unu
ponte a sette fogas e trettos de sas istradas chi jughìan
dae Tibula a Olbia e Carales. Tzertos trastos, comente epìgrafes
e pedras miliares, sun in mustra in su museu de sa bidda.
B’at àppidu istudiados chi creìan chi
in su matessi logu de Pérfugas b’aeret àppidu
un’àttera bidda chi si naraìat Ericium;
est pius fatzile chi custa esseret istada in Monterennu. Su
lùmine Pérfugas currispondet ai cussu latinu
pérfugae chi cherìat narrer ‘fuiditzos,
accudidos’, est a narrer su matessi istivinzu de accudìdos
e accudidìtzos chi sos propios perfughesos si naran
oe e tottu. Su lùmine de sa bidda nde benit dae sa
populassione antiga de sos Bàlaros chi fintzamente
a s’edade romana istaìan in Anglona e in su Montagudu.
Sas carrelas betzas sun istadas pesadas subra a fraigos medioevales
e antigos. Sos documentos nos ammentan una turre de su Treghentos
(Sa Turre) de Percival Doria, chi in cussu tempus fit su signore
de Anglona; a un’àttera turre pius minore li
naran Sa Turritta e a un’àtteru fraigu in sa
Carrela de Cheja li naran su Palattu de sos Dorias.
In mesu a sos fraigos pius importantes b’at de ammentare
su Palattu de su Capìtulu (séculos XVI-XVII)
chi est a facca a sa cheja manna.
>
Sas chejas de sa bidda.
In s’oru pius altu de sa bidda s’agattat S.
Maria de Foras, sa parrocchia antiga, chi a printzipios
isteit fraigada in istile romànicu a una domo sola.
Ai custa cheja, chi est istada accontza como pagos annos,
cun s’andare de su tempus l’annattein sa sagristia
e s’altare de Sant’Antoni. Su fraigu est documentadu
dae una pedra iscritta in su 1160. Importantzia meda at su
portale a duos colores, fraigadu in contones biancos e rujos;
custu portale, chi daìat in unu corrale chi inghiriaìat
sa cheja, est su pius antigu de Sardigna. Dae custa cheja
benit s’altare de linna de su 1750 chi como est in s’altare
mazore de sa cheja manna intitulada a Nostra Signora de sos
Anghelos.
Una narada de su logu ammentat chi sa parte pius antiga de
cheja manna, est a narrer s’altare mazore ei sas duas
cappellas chi li sun a costazos, dian esser istadas fraigadas
in su tempus chi sos Dorias cumandaìan in Anglona (1284-1409).
S’antighidade de cussa parte de sa cheja diat parrer
cunfrimmada dae una cripta a duas bòvedas chi b’est
sutta a su pamentu e chi fit un’ossera. Bidèndela
comente est oe, sa cheja diat parrer fraigada o accontza intro
de sa sigunda meidade de su Chimbighentos ei sos primos de
su Seschentos. Sos quinque libri chi sun arribados in sa sagrestia
assiguran chi in su Seschentos custa cheja aìat leadu
su logu de S. Maria de Foras comente parrocchia. Su campanile
est istadu fraigadu in sa sigunda meidade de su Settighentos
cun pedras e contones leados dae una de sas duas turres medioevales.
Sa cheja de Santa Rughe, ch’est in Carrela de Piatta,
est de su Seschentos. Pius a innoghe in sos annos est istada
fraigada sa chejedda intitulada a Santu Juanne chi dat su
lùmine sou a tottu sas carrelas chi l’inghirian
da una chimbantina de annos.
In Montiju, in unu ispitziu manifestadu dae monzas, b’at
una cappella noa intitulada a sa Mater Purissima.
Santa
Vittoria de su Sassu. In mesu a sos buscos de su Sassu b’est
sa chejedda romànica de Santa Vittoria chi est istada
cunsagrada in su 1120 e chi tzertos istudiados cunfunden cun
sa cheja de Santa Vittoria de Gavazana, unu tìtulu
chi pertoccaìat a sa parrocchia antiga de una bidda
nada Gavazàna o Battàna chi unu tempus istaìat
a meidade de caminu andende dae Perfugas e Laerru.
In antigu Santa Vittoria de su Sassu fit in territoriu de
Banzos; sende istada abbandonada cussa bidda, sa chejedda
cumintzeit a s’attirare sos de su Sassu chi, a pagu
a pagu, si torreit a populare cun zente accudida dae Cóssiga
e dae Gaddura.
Su tìtulu de Santa Vittoria de su Sassu est iscrittu
in una taula de su 1836 appiccada a intro de sa cheja. Sa
fortuna at chérfidu chi de custa cheja s’esseren
salvados sos documentos de sa cunsagratzione, chi si fatteit
su 3 de abrile de su 1120, e de un’àttera cunsagratzione
fatta su 3 de abrile de su 1329. Su primu de custos duos documentos,
una pergamena cun iscrittura carolina, est sa pius antiga
connotta in Sardigna. Dae ambos documentos s’ischit
chi sa cheja fit intitulada puru a Santu Beneittu e a Santu
Nigola, duos lùmines chi nos ammentan a Nigola, su
primu pìscamu de Ampurias, ei su fundadore de cussa
régula monàstica dae ue diat parrer chi nde
benit s’ammentu de sos padres in su tanchittu a costazos
de sa cheja chi si narat Lu vignali di li Frati.
Paritzos contones antigos sun su chi restat de fraigos chi
si sun pérdidos in s’andare de su tempus; una
parte de sos contones est istada fraigada a nou in sa domo
de s’eremitanu. Paritzas teulas de fattura antiga sun
postas a covaccu de sa domitta de su furru.
A banda de fora dae s’àbside si podet bider un’epìgrafe
chi est su documentu pius antigu iscrittu in cossu in Sardigna
(séculu XV). A pagu trettu s’agattat s’ossera
antiga; sos de su logu li naran Lu Ciappittu.
Santu
Jolzi. Sa cheja de Santu Jolzi si pesat a pagu pius de unu
chilómetru dae bidda a s’ala de tramuntana. Fintzas
a s’Ottighentos fit pius connotta cun su tìtulu
de Santu Jolzi de Ledda; tzertos creian chi custu tìtulu
benzeret dae una bidda antiga nada Ledda; su fattu est chi
cussu tìtulu no est àtteru de su propiu tìtulu
de su patronu de sa Catalugna: Sant Jordi de Lydda.
Fraigada in un’acceradolzu, sa cheja est a facca a unu
nuraghe chi si pesat in s’àtteru oru de unu canale.
Sa cheja est istada fraigada in sos primos de su Chimbighentos
e cunsagrada, a su chi paret, su 30 de austu de su 1528. In
su séculu passadu a sa cheja de Santu Jolzi l’an
fatta monumentu natzionale. In s’oru de sa corte chi
l’inghiriat si poden bìdere sas ruinas de paritzos
fraigos ue pro tempus meda b’istein sas familias de
sos pastores de su Santu; sas cartas naran chi in sos primos
de su Seschentos in sa corte b’istaìan una deghina
de familias. In cussu matessi séculu sa cheja balanzeit
una fama manna in totta sa Sardigna pro sos miràculos
chi su Santu faghiat a sos indimoniados. Dae sa meidade de
s’Ottighentos sas domos cumintzein a nde falare in ruina;
nascheit tando sa narada chi cue b’aeret àppidu
unu cunventu chi no s’agattat in perunu documentu.
Sa cheja est fraigada cun arcos altos e décchidos.
In s’altare mazore si pesaìat unu retàule
de su Chimbighentos chi sos istudiados naran d’esser
istadu pintadu dae unu tzertu Mastru de Pérfugas. Custu
retàule si cumponet de 23 taulas mannas postas pro
sa vida de Cristos, pro su Santu e pro su patronu de sa provintzia
ecclesiastica (Santu Bainzu); àtteras 23 taulas minores
faghen corona cun figuras de santos e de prelados. Como su
retàule s’agattat in una cappella fraigada a
nou in sa cheja manna; in Santu Jolzi an postu una gigantografia.
A costazos de s’altare mazore bi sun duos altares minores
intitulados a Santa Margarida e a Santu Brancatzu. Su Santu
s’affestat in sa die sua (23 de abrile) ei sa die de
su Beneìttu (Lunis de Pasca). Sos documentos naran
chi sa festa pius manna fit sa chi si faghiat sa die chi ruìat
sa cunsagratzione de sa cheja (30 de austu); in cussa festa
si faghiat una fiera e si currìat s’àrdia.
>
Niedda e sa bidda antiga de Banzos. Su territoriu
de sa bidda de Banzos leaìat sa parte posta a mesudie
de su territoriu chi oe pertoccat a Perfugas e tottu su territoriu
de Erula. Sa bidda isteit abbandonada in sa prima meidade
de su ’400. Su lùmine sou benit dae sa paraula
latina balneum ‘banzu’, ‘caldana’
e paret chi bi l’eppen postu pro sas abbas caldas chi
s’agattan sutta a su campu. Ma su lùmine podet
esser bénnidu dae sa funtana sacra chi b’est
cue accurtzu e ue in antigu forsi si impittaian sas abbas
pro cura.
Sa bidda de Banzos s’isterrìat in sos logos nados
Nièdda, Piscobìa, Sa tanca de s’Ispìridu
Santu e Muru de Preìderos. Custa bidda fit manna e
aìat paritzas chejas. De tzertas unas oe restan sas
ruinas. Cussa intitulada a s’Ispìridu Santu est
istada affestada fintzas a sessanta annos faghet ma como est
in ruina. Sas àtteras chejas fin intituladas a Santu
Nigola e a Santa Maria de Interrios; custa fit nada puru Nostra
Signora de ’Anzos. In sa tanca de Niedda si pesaìan
àtteras duas chejas: una posta pro Sant’Andria
ei s’àttera pro Santu Jolzi Pìscamu chi
fit pius connotta come Santu Jolzi de ’Anzos. Pius attesu
dae sa bidda s’agattaìan Santu Pedru Puligosu
e un’àttera cheja intitulada a s’Ispìridu
Santu a pagu trettu dae Badde ’Inzas; a tres chilómetros
bi fit Santa Vittoria de su Sassu, chi est in possa oe e tottu.
Sas ruinas mannas e istérridas de Banzos an fattu nascher
s’istoria de una tzittade antiga nada Tàttari
Mannu. In veridade, una parte de sas ruinas no fin de Banzos
ma de una bidda pius antiga chi inghiriaìat su nuraghe
de Niedda ei sa funtana sacra ch’est torrada a pizu
dae una vintina de annos. Custa bidda protosarda sigheit a
essere abitata in sos tempos de sos Romanos e fit pesada,
issa e tottu, subra a un’àttera meda pius antiga
ch’esistiat dae su Neolìticu e chi nos at lassadu
tottu cussas tumbas, nadas domos de sas fadas, chi bi sun
cue accurtzu.
Testos de Mauru Maxia
>
Come Arrivare a Perfugas